Historia

Wypisy z historii SZEROKOPASU

Nie ma u nas materialnych śladów przeszłości. Jeśli są jakieś artefakty, to ukryte głęboko pod ziemią, przykryte warstwami czasu. Strzępy historii tej wsi odszukał w archiwach Piotr Birecki, pracownik naukowy UMK i pozwolił mi z nich skorzystać. Oto czego się dowiedziałam...

  Tak było.......

Szerokopas był folwarkiem krzyżackim, leżał w dobrach wójtostwa lipieńsko-wieldząckiego. Prawdopodobnie jego parafią była Płużnica.  Nazwa wsi kształtowała się w ciągu kilku wieków. Najstarszy znany zapis z 1414 roku brzmi: SIRCOPES potem zmienia się na SCHIRCOMPAS, w 1446 widzimy SCHIRKENPOS i SCHINKENPOF, w 1570 jest już SZERKOPAS, potem SYROKOPAS. W XIX wieku Niemcy piszą SCHEROKOPAS.
Wieś nie była bogata. Z zapisów wynika, że mocno zbiedniała na skutek wojen polsko-krzyżackich, które wybuchały wielokrotnie w latach 1308 – 1521.
 W 1437/8 Szerokopas był jeszcze czynszową wsią Zakonu, ale w 1472 jest już wsią królewską.
Ze spisu czynszów królewskich wynika, że w folwarku „jest ogrodników 8”. „ Potop” szwedzki chyba całkowicie go zrujnował, bo zapis z II poł. XVII w. brzmi: „Folwark Syrokopas. Nie masz nic.”
Na mapie z 1863 roku widzimy Szeropopas podzielony na niewielkie pola uprawne leżące między Drzonowem, Liznowem,Zelgnem, Świętosławiem i Bocieniem. Jest tu majątek zarządzany przez Królewski Zarząd Domen.
Sercem folwarku jest budynek mieszkalny i podwórze otoczone zabudową gospodarczą.. W 1879 zaczęto budowę dworu dla zarządcy majątku.

fot. Michał Więcław
                                                            Tyle zostało z tamtych czasów
Są jeszcze dworskie czworaki przebudowane na domy wielorodzinne i stojąca za wschodnią ścianą dworu "rządcówka".

Po wojnie majątek rozparcelowano i robotnicy z majątku otrzymali ziemię na własność. Były to niewielkie działki od 3 do 7 ha, zależnie od możliwości zagospodarowania, a trzeba powiedzieć, że niektórzy z nich uprawiali rolę zaprzęgając krowy do pługa. W dokumentach z 1941 roku znajdują się nazwiska: Chyliński, Kowalkowski, Banaszek, Lewandowski, Kołodziejski, Kołpacki, Gębski, Rzeszuto, Janc, Libera, Tarka, Kurowski, Karulski, Tomaszewski, Śmigielski. Ich potomkowie i powinowaci do dziś mieszkają w Szerokopasie.
    W 1962 roku wieś została zelektryfikowana, wkrótce powstało Sp.Kółko Rolnicze, którego baza mieściła się na folwarcznym podwórzu. Pobudowano garaże na ciągniki, wiatę na maszyny rolnicze, powstała nawet stacja paliw ze zbiornikami zakopanymi w gruncie. Pierwszym dyspozytorem był Jan Budner. We wsi był młyn, działała kużnia, była też OSP. W dworze ulokowano świetlicę, klub „Ruchu” i sklep, w drugim skrzydle budynku mieszkało kilka rodzin. Pi20 sierpnia 1974 roku około północy dwór zaczął płonąć. Ocalały tylko piwnice o pięknych kolebkowych sklepieniach. Mieszkańcy Szerokopasu wspólnymi siłami uprzątnęli zgliszcza, a w połowie lat 80-ych pobudowali w tym miejscu remizę OSP i świetlicę wiejską administrowaną przez KGW. Piwnice dworskie to dziś jedyny ślad przeszłości. Zniknęła ostatnio niezwykle malownicza wielka stajnia widoczna z każdego miejsca we wsi.
W tamtych latach funkcję sołtysa wsi pełnili kolejno: Jan Śmigielski, Edward Chyliński, Henryk Libera, Mieczysław Brzeski, Jan Budner. Teraz sołtysuje Piotr Brzeski. Tyle informacji zebrałam od sąsiadów ze wsi.

     Tak jest..dzisiaj.....



Szerokopas liczy 106 mieszkańców. Większość z nich żyje w 20 gospodarstwach rolnych, ale mieszka tu też 20 osób, które nie uprawiają ziemi, mają tu tylko mieszkania, domy,czasem ogrody. Cała wieś, podobnie jak w roku 1885, mieści się na 355,5545 ha. Szkoła podstawowa jest w Zelgnie, gimnazjum w Pluskowęsach, autobus szkolny codziennie wozi uczniowską brać. Najbliższe sklepy są w Drzonowie, Dźwierznie i Zelgnie, kościół i cmentarz w Dźwierznie.
W 2009 roku rozpoczęliśmy, oczywiście pod patronatem Gminy, pracę nad sportowo- rekreacyjnym zagospodarowaniem obejścia świetlicy, (patrz Kronika 23 lutego) . Na początek, na polnym kamieniu, umieściliśmy tablicę upamiętniającą Żydówki zamordowane w 1944 roku w filii obozu Stutthof, ulokowanym przez hitlerowców właśnie w Szerokopasie w dworskich zabudowaniach gospodarczych.

Dziś, gdy piszę te słowa, naszą wieś kroi na pół budowa autostrady. To ważna inwestycja, ale nas nie cieszy. Ptaki i zwierzyna straciły ostoję, którą stanowiły gęste zarośla na nieoranych od pokoleń miedzach. Nie mieliśmy kogo karmić tej zimy, nikt nie pukał w szyby ni w parapety. Nie widać saren, tylko trochę tropów zajęczych. Zamiast świergotu hałas ciężkich maszyn. Smutno.. przykro... 




Co więcej nie zadbano w porę o drogi do Szerokopasu!!! Dwie zamknięte i żadnej nowej! Do miejscowości na wschód, północ i południe trzeba pokonywać dalekie objazdy.... Walczymy, ale kiedy będzie skutek? Ale to już nasze dziś i jutro.....

Tyle wiedziałam do początku września 2012. Poniższe informacje to rezultat amatorskich badań pana Roberta Starczewskiego, którego dziadkowie mieszkali w naszej wsi. Pan Starczewski przysłał mi wynik swojej pracy, upoważniając do dowolnego wykorzystania. Pomyślałam, ze najlepiej będzie udostępnić wszystko w oryginalnej wersji wraz z gorącym podziękowaniem dla autora.

 

Robert Starczewski

Z dziejów wsi Szerokopas

 

Szerokopas do 1772 roku

 Wieś Szerokopas położona jest na Pojezierzu Chełmińskim około 9 kilometrów na północny wschód od Chełmży w historycznej Ziemi Chełmińskiej. Osada wiejska w Szerokopasie została założona w wyniku akcji kolonizacyjnej Zakonu Krzyżackiego pomiędzy rokiem około 1343 a rokiem 1414 czyli datą pierwszej zachowanej wzmianki o Szerokopasie1. Osada ta należała administracyjnie do wójtostwa lipieneckiego i podlegała wójtowi krzyżackiemu rezydującemu w pobliskim Lipienku. Do zamku lipineckiego mieszkańcy Szerokopasu wpłacali czynsze z tytułu użytkowanej ziemi. Szerokopas był chłopska wsią czynszową stanowiącą własność Zakonu Krzyżackiego. Dominującą formą gospodarowania były w ówczesnym Szerokopasie duże gospodarstwa chłopskie. Pierwsza wzmianka w dokumentach, jaka zachowała się o Szerokopasie pochodzi z roku 1414. Został on wówczas ujęty w „Księdze Strat” z powodu strat wojennych poniesionych w wyniku wojny z Polską. Straty wojenne w Szerokopasie wyceniono na 18 grzywien.2 Na początku XV wieku istniała też we wsi karczma. W roku 1421 karczmarz z Szerokopasu winien był 2 grzywny bez 4 szkojców3 zaległego czynszu, który powinien był wpłacić wójtowi krzyżackiemu w pobliskim Lipienku. W roku 1437 Szerokopas wymieniony został jako wieś czynszowa o 20,5 łanach chłopskich czyli obejmował obszar około 344,4 hektarów. We wsi jednak osiadłych było 14,5 łana czyli 243,6 hektarów4. 30% obszaru wsi ( 6 łanów ) pozostawało nieobsadzonych. Przyjmując akceptowane w nauce wskaźniki wielkości przeciętnego gospodarstwa ( 2-3 łany ) i liczby osób w jednej rodzinie w ówczesnej ziemi chełmińskiej ( 5-6 ) możemy szacunkowo wyliczyć iż, populacja Szerokopasu wynosiła w przybliżeniu 25-42 osób. Pewien regres osadniczy w tym czasie w Szerokopasie spowodowany był istniejącym od początku XV wieku kryzysem państwa krzyżackiego, pogłębiającym się coraz bardziej im bliżej połowy XV stulecia. Wojny z Polską prowadzone w latach 1410-11, 1414, 1422, 1431-35 toczone głównie na terytorium państwa krzyżackiego, a więc również ziemi chełmińskiej, powodowały zniszczenia czy wyludnienia wielu osad, stąd też trudności w tym czasie z pełnym odtworzeniem osadnictwa w wielu miejscowościach, w tym i w Szerokopasie. Od początku swego istnienia Szerokopas należał do parafii w Dźwierznie obok sąsiadującego od południa Zelgna. Szerokopas na przestrzeni dziejów pojawiał się w zapisach w różnych wariantach jako Sircopes 1414, Surokopas 1570, Syrokopas 1664, Schirokopasch, Schirkenpass, Schinkendorf, Scherokopass. Należy podkreślić, że współcześnie miejscowa ludność często używa w wymowie formy Szerokopaś, a nie Szerokopas. Jest to przechowanie dawnej formy nazwy wsi jaka istniała przynajmniej w XVIII i I połowie XIX wieku. Wśród zapisów metrykalnych z tego czasu w księgach parafii Dźwierzno  występuje właśnie przede wszystkim nazwa w postaci Szerokopaś. Po przegranej przez Zakon Krzyżacki wojnie trzynastoletniejz Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim 1454-1466, cała ziemia chełmińska zostaje na powrót włączona w granice Polski.

Szerokopas znajduje się odtąd w nowo utworzonym województwie chełmińskim Prus Królewskich i wchodzi w skład powiatu chełmińskiego, jednego z dwóch ( obok michałowskiego ) na jakie podzielono województwo w XVI wieku.

Szerokopas jako była własność Zakonu Krzyżackiego ( państwowa ) staje się za czasów I Rzeczypospolitej 1466-1772 własnością królewską i podlega wraz z innymi sąsiednimi miejscowościami królewskimi staroście niegrodowemu w Lipienku, czyli tenutariuszowi ( dzierżawcy ) klucza dóbr królewskich. Do klucza lipieneckiego dóbr królewskich oprócz Szerokopasu w najbliższym sąsiedztwie należały m.in. Drzonowo, Bocień i Strucfoń, natomiast sąsiednie Zelgno i Świętosław stanowiły własność prywatną, szlachecką .Klucz lipienecki puszczany był w dzierżawę ( tenutę ) poszczególnym znaczniejszym rodzinom szlacheckim. Szerokopas wzmiankowany jest w roku 1472 kiedy król Kazimierz IV Jagiellończyk zezwala staroście ( tenutariuszowi ) kowalewskiemu i lipienieckiemu Wacławowi Czerwonce z Ledecza dzierżącemu Szerokopas na zastawienie kilku miejscowości należących do starostwa lipienieckiego i kowalewskiego  w tym Szerokopasu i sąsiednich Drzonowa i Strucfonia za kwotę 1000 marek pruskich obywatelowi miasta Torunia Fryderykowi Rakowi.5 Wacław Czerwonka był bliskim krewnym Oldrzycha Czerwonki z Ledecz, pochodzącego z Czech zaciężnego walczącego po stronie Zakonu Krzyżackiego w wojnie trzynastoletniej 1454-66 z Polską. W roku 1457  Oldrzych Czerwonka wydając zamek malborski stronie polskiej przeszedł też na jej stronę. W nagrodę uzyskał on w dzierżawę królewskie  starostwa m.in. golubskie i kowalewskie. Na starostwie kowalewskim rodzina Czerwonków z Ledecz siedziała przynajmniej do połowy XVI stulecia.6  W XVI-XVII wieku starostwo lipienieckie w skład którego wchodził Szerokopas dzierżyli m.in. znani w Prusach Królewskich Kostkowie a w XVII stuleciu m.in. wywodzący się z północnej Wielkopolski Smoguleccy. W XVIII stuleciu na starostwie spotykamy  znany w Rzeczpospolitej magnacki ród Lubomirskich oraz Henryka Bruehla ministra króla polskiego Augusta III Sasa z rodu Wettinów ( zob. Aneks 1 ).W tym czasie Szerokopas przestaje być wsią- jak za czasów krzyżackich-a więc osiedlem, w którym istniały głównie gospodarstwa kmiece czyli gburskie przeważnie 2-3 łanowe, a z reguły nie było folwarku. Staje się w tym czasie Szerokopas osiedlem o charakterze folwarku, w którym brak było głównej warstwy ludności chłopskiej kmieci ( gburów ) czyli chłopów pełnorolnych oraz dużych gospodarstw, a folwark w takim osiedlu był dominującą formą użytkowania ziemi.

W 1570 roku w osadzie folwarcznej Surokopas jak zapisano nazwę Szerokopasu mieszkało 8 rodzin ogrodników7 czyli zagrodników jak nazywano drobnych rolników mających po kilka hektarów ziemi, z reguły po około ¼ łana ( 1 łan = 16,8 hektara ). W Szerokopasie był też w tym czasie folwark, na którym oprócz okresowej najemnej siły roboczej pracowały rodziny zagrodnicze z Szerokopasu. Rodziny zagrodnicze z Szerokopasu płaciły wówczas po 2 grosze podatku do starostwa lipieneckiego. Dla porównania kmiecie czyli pełnorolni chłopi w sąsiednich wsiach płacili po 20 groszy podatku.

Populację ówczesnego Szerokopasu szacować można w przybliżeniu na 40-48 osób. Liczba ta niewiele się różni od zaludnienia wsi w okresie krzyżackim. W sąsiednim folwarku Bocień mieszkało w 1570 roku 12 rodzin, a we wsi Drzonowo ponad 30. Szerokopas ucierpiał podczas wojen toczonych ze Szwecją w XVII stuleciu. Największe straty w historii wsi przyniósł jej potop szwedzki czyli druga wojna szwedzka w latach 1655-1660. Lustracja królewszczyzn przeprowadzona w roku 1664 stwierdzała, że folwark Syrokopas ( Szerokopas ) jest cały spustoszony, nic nie pozostało8. Podobny stan istniał jeszcze w początku lat 70-tych XVII wieku, kiedy wizytacja biskupa Olszowskiego stwierdza o Szerokopasie iż „modo locus desertus”, czyli, że osada była opuszczona.9

 Szerokopas w latach 1772-1939

W swej historii Szerokopas nigdy nie był znaczącą miejscowością, nie było tam ani siedziby parafii, ani szkoły. Była to cały czas niewielka miejscowość z dala od głównych szlaków. Największe chyba znaczenie w swych dziejach miał Szerokopas na początku XIX wieku w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego w latach 1807-1815. Szerokopas znalazł się wówczas w powiecie toruńskim departamentu bydgoskiego tego księstwa i stał się siedzibą państwowej instytucji z zakresu administracji leśnej. W Szerokopasie utworzono siedzibę 1 z 9 obrębów lasów koronnych, które podlegały nadleśnictwu w pobliskiej Chełmży. Obręb szerokopaski składał się z 526 mórg chełmińskich i 50 prętów ( 1 morga chełmińska równała się 300 prętom ) co stanowiło obszar wielkości 3,15 km2 czyli 315 hektarów. Obręb ten był jednym z mniejszych w nadleśnictwie Chełmża i pod względem zajmowanej powierzchni plasował się na 8 miejscu wśród 9 obrębów tego nadleśnictwa.10

Uwłaszczenie na ziemi chełmińskiej zaczęto przeprowadzać na mocy edyktu z 1823 roku. Dotyczył on ziem polskich zaboru pruskiego, które  wchodziły wcześniej w skład Księstwa Warszawskiego. W Szerokopasie żaden z dotychczasowych drobnych rolników nie został uwłaszczony, a cała ziemia rolna została przyłączona do miejscowego folwarku. Dotychczasowi drobni rolnicy stali się robotnikami rolnymi szerokopaskiego folwarku. Po reorganizacji administracji państwa pruskiego po Kongresie Wiedeńskim 1815 roku, Szerokopas od roku 1818 przynależał na powrót do nowo zreorganizowanego powiatu chełmińskiego i dzielił jego los do kwietnia 1938 roku, kiedy to z sąsiednimi Bocieniem i Świętosławiem został przeniesiony do powiatu toruńskiego. Od lat 70-tych XIX wieku w czasie Kulturkampfu, kiedy władze niemieckie usunęły wpływ kościoła na sprawy cywilne, Szerokopas znalazł się w powstałym w 1874 roku wójtostwie i urzędzie stanu cywilnego w Drzonowie i przynależał do nich razem z miejscowościami Drzonowo, Lipienek, Grzegorz, Bocień i Świętosław. Szerokopas zaliczano w XIX i na początku XX wieku do tak zwanych obszarów dworskich, w których był folwark, a nie było gospodarstw chłopskich w przeciwieństwie do gmin wiejskich czyli wsi z gospodarstwami chłopskimi. Na czele gmin wiejskich stali wybieralni sołtysi, natomiast obszarami dworskimi zarządzali naczelnicy obszarów dworskich, którymi najczęściej zostawali właściciele majątków prywatnych lub dzierżawcy majątków państwowych ( domen ), ewentualnie osoby przez nich wyznaczone. Szerokopas był majątkiem państwowym czyli domeną, która puszczana była w dzierżawę poszczególnym rodzinom. Oczywiście w czasie zaboru pruskiego ( niemieckiego ) jako własność państwową niemieckie władze wydzierżawiały domenę Szerokopas rodzinom niemieckim.

Od roku przynajmniej 1880 dzierżawiła domenę Szerokopas rodzina Chales de Beaulieu11. Przewagę wśród mieszkańców miała jednak przez cały okres zaboru-i to zdecydowaną- ludność polska, katolicka. Na początku lat dwudziestych XX wieku dzierżawcą domeny został Artur Szczypiński, który był nim do 1939 roku12. Na przełomie lat 1920/30-tych dokonano parcelacji około połowy folwarku liczącego blisko 350 hektarów. Z blisko 30 szerokopaskich rodzin ziemię uzyskało kilkanaście rodzin. Były to rodziny o nazwiskach:

Banaszek, Chyliński, Gębski, Janc, Karulski, Kołpacki, Kurowski, Lewandowski, Libera, Płoski, Starczewski, Śmigielski, Tarka, Tomaszewski, Wróblewski.13

 

 Aneks 1

Starostowie lipienieccy czyli dzierżawcy klucza dóbrkrólewskich z siedzibą w Lipienku w latach 1466-1772,do którego należały:

Bocień, Drzonowo, Firluz, Gronowo, Kornatowo, Kotnowo, Krusin,Lipienek, Lisewo, Malankowo, Pniewite, Strucfoń, Szerokopas:

1. Wacław Czerwonka z Ledecz 1472

2. Mikołaj Kowalkowski i Reinhold Feldstedt do 1511

3. Jan i Krzysztof Boroszewscy 1511-1530

4. Stanisław Kostka 1530-1555

5. Jan Kostka 1555-1581

6. Jan Kostka 1581-1582

7. Jan Kostka 1591-1592

8. Zofia Kostkowa 1592-1602

9. Jan Kostka 1602-1624

  10. Samuel Żaliński 1629

  11. Stanisław Franciszek Kostka 1644-1649

  12. Albrecht Czerski do 1655

Dopusciles zpisywanie ciasteczek na tym komputrze. Ta decyzja jest odwracalna.